Czego dowiesz się z artykułu?

• Kto przygotowuje materiały do edukacji finansowej w szkołach i za jakie pieniądze.

• Czy bank jest instytucją zaufania publicznego – i co na ten temat powiedział Trybunał Konstytucyjny.

• Czego uczniowie nie dowiedzą się o swoich prawach w umowie z bankiem.

• Jakie nieaktualne i uproszczone informacje znalazły się w poradniku dla uczniów.

• Jakie działania podejmie nasza Fundacja, aby zatrzymać wprowadzanie uczniów w błąd.

Edukacja finansowa w szkołach od instytutu założonego z inicjatywy banków

Warszawski Instytut Bankowości sam podaje, że powstał z inicjatywy Związku Banków Polskich i banków. Na swojej stronie wskazuje banki oraz ZBP jako podmioty tworzące Zgromadzenie Fundatorów. 

Powierzenie takiemu wykonawcy publicznej edukacji o bankach wymaga szczególnie starannego zabezpieczenia niezależności przekazu. Konflikt między interesem sektora a interesem jego klientów powinien zostać opisany, oceniony i objęty konkretnymi zabezpieczeniami. O tym, jak pieniądze z funduszu trafiają do WIB, pisaliśmy w tekście „Błędne koło żenady. Jak banki dostają przez fundację »zwrot«”.

W odpowiedzi z 28 października 2026 r. (znak BMI1.0123.3872.2026) ministerstwo stwierdziło, że nie posiada dokumentacji dotyczącej uwzględnienia organizacyjnych i finansowych powiązań WIB z bankami przy ocenie ryzyka konfliktu interesów. Resort odwołał się do ogólnych zasad bezstronności i zakazu zawierania określonych umów z podmiotami powiązanymi. Takie reguły nie zastępują jednak analizy tego, kto kształtuje opowieść o prawach klienta banku.

Brak dokumentacji nie dowodzi automatycznie, że nikt nie zastanawiał się nad tym ryzykiem. Dowodzi jednak, że ministerstwo nie przedstawiło na wniosek sprawdzalnego śladu takiej oceny. Obywatel ma prawo wiedzieć, jakie powiązania rozpoznano, kto je oceniał i jak zabezpieczono treści przed wpływem interesów branżowych.

„Bank jest instytucją zaufania publicznego” – tego uczy się dziś ucznia

W poradniku „Moja inteligencja finansowa” definicja banku obejmuje zaufanie publiczne. Test utrwala tę cechę jako prawidłową odpowiedź. Słownik pojęć finansowych podaje wprost: „Bank jest instytucją zaufania publicznego”. 

Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił granice tego określenia. W komunikacie po wyroku z 14 kwietnia 2015 r., sygn. P 45/12, wskazano: „takiego statusu nie nadaje bankom żaden przepis prawny”. W uzasadnieniu TK podkreślił pozanormatywny charakter tego pojęcia – odnosi się ono do znaczenia banków dla gospodarki i szczególnego nadzoru nad ich działalnością. TK przypomniał także komercyjny charakter działalności większości banków i odrzucił argument, że publiczne zaufanie uzasadnia przywilej wystawiania bankowych tytułów egzekucyjnych. 

Samo użycie tego pojęcia nie jest fałszem – pojawia się ono także w orzecznictwie. Problemem jest pominięcie jego granic. Nadzór nad bankiem nie gwarantuje uczciwości każdego postanowienia umownego. Uczeń powinien wiedzieć, że bezpieczeństwo depozytu, nadzór państwowy i zgodność umowy z prawem to trzy odrębne kwestie. Bez tego wyjaśnienia „zaufanie publiczne” działa jak rekomendacja banku wystawiona przez państwo – i to za publiczne pieniądze.

Klauzule abuzywne i wyroki TSUE poza programem. Prawa konsumenta kończą się na reklamacji butów

Materiały zawierają informacje o reklamacjach, UOKiK i Rzeczniku Finansowym oraz zalecenie czytania umów. W przejrzanych publikacjach brakuje jednak wyjaśnienia, czym są klauzule abuzywne, i znaczenia orzecznictwa TSUE dla klienta banku. 

To luka w podstawowej umiejętności: rozpoznaniu, że naruszenie prawa może tkwić w formularzu przygotowanym przez legalnie działający, nadzorowany bank. Podpis konsumenta nie przesądza, że każde postanowienie go wiąże. Ostrzeganie przed wyłudzeniami internetowymi powinno iść w parze z nauką, jak bronić się przed nieuczciwym warunkiem umownym.

Dorobek sądów daje do tego konkretne podstawy:

• C-260/18 Dziubak – TSUE wyjaśnił ograniczenia w zastępowaniu nieuczciwych postanowień dotyczących przeliczeń walutowych. 

• C-520/21 – TSUE odrzucił możliwość przyznania bankowi dodatkowej rekompensaty ponad zwrot kapitału i ustawowe odsetki za opóźnienie w sytuacji nieważności umowy wynikającej z nieuczciwych warunków. 

• III CZP 25/22 – Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej odniósł się do skutków niedozwolonych postanowień w kredytach indeksowanych i denominowanych. 

TSUE interpretuje prawo Unii, a sądy krajowe oceniają konkretne umowy. Te rozstrzygnięcia jednoznacznie uzasadniają edukację o kontroli warunków umownych. Publiczna publikacja, która je pomija, zostawia ucznia z niepełnym obrazem rynku finansowego.

Wystarczyłby prosty przykład szkolny: przedsiębiorca nie może zostawiać sobie swobody jednostronnego ustalania zobowiązania klienta, a niezrozumiała klauzula zasługuje na wyjaśnienie i niezależną ocenę. Tak przygotowany uczeń odróżni reklamę usługi finansowej od informacji o własnych prawach.

Rękojmia zamiast niezgodności z umową i lista KNF jako „lista oszustów”. Nieaktualne informacje w poradniku

Poradnik dla uczniów opisuje ochronę kupującego za pomocą rękojmi i gwarancji. Tymczasem od 1 stycznia 2023 r. przy konsumenckich zakupach towarów podstawowym reżimem ustawowym jest odpowiedzialność za niezgodność towaru z umową. 

Rękojmia nadal ma zastosowanie w innych sytuacjach, w tym do odpowiednich starszych umów. Problemem jest przedstawienie jej bez tego rozróżnienia jako bieżącego, ogólnego mechanizmu ochrony ucznia kupującego towar. To konkretny zarzut dotyczący jakości materiałów, który powinni sprawdzić niezależni recenzenci.

Korekty wymaga także utożsamianie listy ostrzeżeń KNF z listą firm nieuczciwych. KNF opisuje ją jako informacje o zawiadomieniach o podejrzeniu popełnienia określonych przestępstw. Wpis nie jest prawomocnym rozstrzygnięciem o winie kogokolwiek. 

Blisko 14 mln zł z Funduszu Edukacji Finansowej. Ministerstwo miało narzędzia kontroli

Na materiały szkolne umowa przewiduje 2 323 750 zł. Osobna umowa dotycząca platformy na lata 2026–2029 obejmuje finansowanie do 11 674 539,35 zł. Projekty trzeba rozliczać oddzielnie – błędów w opublikowanym poradniku szkolnym nie przypisujemy automatycznie treściom platformy, której nie udostępniono.

Regulamin projektu szkolnego wymaga wysokiego poziomu merytorycznego, dostosowania do polskich regulacji i co najmniej dwóch pozytywnych recenzji – merytorycznej i dydaktycznej – wykonanych przez niezależnych ekspertów zewnętrznych. Umowa przewiduje akceptację utworów przez ministerstwo oraz prawo kontroli. Resort musi więc wyjaśnić, kto sprawdzał zakwestionowane fragmenty i dlaczego uznał je za odpowiednie do publikacji.

Odrębnego wyjaśnienia wymaga plan promocji platformy. Z karty oceny oferty WIB wynika, że około 40% budżetu zaplanowano na działania promocyjno-informacyjne. To plan, nie ustalenie faktycznych wydatków. Przy tej skali pieniędzy należy jednak ujawnić wykonawców, wynagrodzenia, powiązania i mierniki efektów. 

Co zrobi nasza Fundacja, aby zatrzymać wprowadzanie uczniów w błąd

Nie poprzestaniemy na pytaniach do ministerstwa. Szkoła nie może być miejscem, w którym za publiczne pieniądze utrwala się obraz banku jako instytucji, której z zasady należy ufać, a pomija się wiedzę, dzięki której tysiące konsumentów odzyskały pieniądze w sporach z bankami. Dlatego nasza Fundacja Na Rzecz Ochrony Konsumentów Życie Bez Kredytu, po wnikliwej analizie, zapowiada następujące działania:

• Wystąpienie do Ministerstwa Finansów o przeprowadzenie kontroli obu umów z WIB oraz o niezależną recenzję materiałów przez ekspertów prawa konsumenckiego.

• Wniosek do Najwyższej Izby Kontroli o zbadanie, jak Ministerstwo Finansów jako dysponent Funduszu Edukacji Finansowej wybierało wykonawcę, zarządzało ryzykiem konfliktu interesów, odbierało materiały i rozliczało dotacje.

• Kolejne wnioski o informację publiczną – o recenzje, protokoły odbioru, zatwierdzone rozliczenia i faktyczne wydatki na promocję.

• Wystąpienia do Rzecznika Finansowego, Prezesa UOKiK i Rady Edukacji Finansowej o ocenę poprawności i równowagi materiałów z perspektywy konsumentów.

• Publiczną recenzję ekspertów Fundacji – opublikujemy wykaz błędów i brakujących treści, z numerami stron, tak aby każdy nauczyciel i rodzic mógł je sprawdzić.

• Nadzór nad kolejnymi transzami dla platformy (2027–2029) – będziemy domagać się, aby ich wypłata była poprzedzona rzetelnym rozliczeniem i wynikami kontroli.

Eksperci naszej Fundacji są gotowi bezpłatnie wesprzeć ministerstwo i szkoły w przygotowaniu rzetelnych treści o prawach klienta banku – opartych na ustawach, orzecznictwie TSUE i Sądu Najwyższego. O każdym kolejnym kroku będziemy informować na blogu Życie Bez Kredytu.

Czego żądamy od Ministerstwa Finansów

Ministerstwo powinno udostępnić dokumentację recenzji i odbioru materiałów, wyjaśnić, jak zabezpieczono niezależność treści, i zlecić ich ponowną ocenę ekspertom od ochrony konsumentów. W razie potwierdzenia wad powinno doprowadzić do korekty publikacji elektronicznych i przekazać szkołom erratę.

Jeżeli kontrola wykaże nienależyte wykonanie umowy, niekwalifikowane koszty lub wykorzystanie środków niezgodne z przeznaczeniem, muszą zostać zastosowane przewidziane prawem i umowami konsekwencje finansowe – w tym zwrot odpowiedniej części dotacji z odsetkami, a po spełnieniu odrębnych przesłanek także rozwiązanie umowy. 

Publiczna edukacja finansowa ma przygotowywać obywatela także do zakwestionowania nieuczciwego działania banku. Ministerstwo musi wykazać, że za publiczne pieniądze kupiło rzetelną wiedzę służącą konsumentom – a nie przekaz wygodny dla sektora.

Podsumowanie

• Materiały do edukacji finansowej w szkołach finansowane przez MF przygotował WIB – fundacja powstała z inicjatywy ZBP i banków.

• Ministerstwo nie posiada dokumentacji oceny powiązań WIB z bankami pod kątem konfliktu interesów.

• Uczniowie uczą się, że „bank jest instytucją zaufania publicznego”, choć TK wskazał, że takiego statusu nie nadaje bankom żaden przepis.

• W materiałach brakuje wiedzy o klauzulach abuzywnych i orzecznictwie TSUE; część informacji prawnych jest nieaktualna.

• Dwie umowy z Funduszu Edukacji Finansowej opiewają łącznie na blisko 14 mln zł.

• Fundacja ŻBK zapowiada wystąpienie do MF, wniosek do NIK, wystąpienia do RF, UOKiK i Rady Edukacji Finansowej oraz publiczną recenzję materiałów.

FAQ – najczęstsze pytania

Czy bank jest instytucją zaufania publicznego?

To określenie pozaprawne. Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 45/12 wskazał, że takiego statusu nie nadaje bankom żaden przepis prawny. Odnosi się ono do znaczenia banków i nadzoru nad nimi – nie gwarantuje uczciwości postanowień umowy.

Kto przygotował materiały do edukacji finansowej finansowane przez Ministerstwo Finansów?

Warszawski Instytut Bankowości – fundacja, która według własnej strony powstała z inicjatywy Związku Banków Polskich i banków. Projekty finansuje Fundusz Edukacji Finansowej.

Ile kosztuje edukacja finansowa przygotowana przez WIB?

Umowa na materiały szkolne przewiduje 2 323 750 zł, a umowa na platformę na lata 2026–2029 – do 11 674 539,35 zł. Łącznie to blisko 14 mln zł publicznych pieniędzy.

Co robi Fundacja Życie Bez Kredytu w tej sprawie?

Fundacja zapowiada wystąpienie do MF o kontrolę i niezależną recenzję, wniosek do NIK, wystąpienia do Rzecznika Finansowego, UOKiK i Rady Edukacji Finansowej oraz publiczną recenzję ekspertów z wykazem błędów.