Droga jednej złotówki z kary

Zacznijmy od jednej złotówki. Bank stosuje praktykę, którą Prezes UOKiK uznaje za naruszenie zbiorowych interesów konsumentów, albo łamie przepisy, których przestrzegania pilnuje Komisja Nadzoru Finansowego (KNF). Zapada decyzja, bank płaci karę. Ta złotówka nie trafia jednak do Klienta, którego prawa naruszono.

Trafia do państwa, a część takich wpływów zasila Fundusz Edukacji Finansowej (FEF). To państwowy fundusz, którym od 1 stycznia 2023 r. dysponuje minister finansów. Jego przychody to przede wszystkim kary pieniężne nakładane na instytucje rynku finansowego — ich katalog wskazuje art. 43g ustawy o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej. Z funduszu finansowane są kampanie, programy, narzędzia i badania z zakresu edukacji finansowej. Wnioski o dotacje opiniuje Rada Edukacji Finansowej.

Skala nie jest symboliczna: według money.pl pod koniec marca 2024 r. fundusz dysponował kwotą 204 mln zł. I tu nasza złotówka zaczyna zataczać koło.

Co ustalił money.pl — i co potwierdzają dokumenty MF

5 października 2026 r. money.pl opisał, jak pieniądze z funduszu trafiły do fundacji Warszawski Instytut Bankowości (WIB). Kluczowe ustalenia sprawdziliśmy w dokumentach Ministerstwa Finansów i na stronie samej fundacji. Najważniejsze fakty — w naszym ujęciu:

• Kto. WIB powstał w 1993 r. z inicjatywy Związku Banków Polskich (ZBP) i banków. To nie tylko historia: według strony fundacji nadzór nad nią sprawują Zgromadzenie Fundatorów — złożone z przedstawicieli czterech banków i ZBP — oraz Komisja Rewizyjna. Za swoją misję WIB uznaje rozwój kompetencji pracowników sektora finansowego, m.in. dla konkurencyjności polskich banków i firm inwestycyjnych; edukację finansową obywateli wymienia obok.

• Za czyje pieniądze. W ostatnich latach ok. 45 proc. budżetu WIB pochodziło od ponad 100 podmiotów sektora bankowego. Według prognoz samej fundacji w 2026 r. będzie to ok. 35 proc. — właśnie dzięki projektom finansowanym z FEF.

• Ile przyznano, ile wypłacono. Cztery dotacje z lat 2024–2026, łącznie 14 582 010,05 zł — każdą z kwot potwierdzają dokumenty MF. To kwota przyznana, nie wypłacona: według informacji przekazanych money.pl na konta fundacji wpłynęło dotąd ok. 5,5 mln zł, a resztę resort ma przekazywać w kolejnych latach. WIB ubiegał się o dofinansowanie 14 projektów wartych łącznie ponad 34 mln zł.

• Czego nie wiemy. Ministerstwo Finansów nie opublikowało zbiorczej listy beneficjentów funduszu ani kwot faktycznie wypłaconych. Termin odpowiedzi na wniosek money.pl o informację publiczną resort przedłużył do 12 października 2026 r.

Cztery dotacje w dokumentach Ministerstwa Finansów

Kwoty przyznane, nie wypłacone. Źródło: rozstrzygnięcia konkursów i informacje o dotacjach przyznanych poza programem, publikowane przez MF; nazwa projektu „Bakcyl” — za money.pl.

WIB podkreśla, że ponad 90 proc. przyznanych mu środków pochodzi z otwartych konkursów. Dokumenty MF to potwierdzają: ok. 96 proc. kwoty przyznano w konkursach, ok. 4 proc. — 583 720,70 zł — poza nimi, na podstawie art. 43ha ust. 2 ustawy. Ten przepis od 2023 r. pozwala ministrowi finansować przedsięwzięcia nieobjęte ogłoszonymi programami „w uzasadnionych przypadkach”.

Proporcja nie zamyka jednak sprawy, tylko ją przesuwa. Skoro organizacja nadzorowana m.in. przez przedstawicieli banków wygrywa otwarte konkursy na edukację konsumentów, problem leży w regułach tych konkursów. Zmianę w finansowaniu fundacji money.pl ujął w jednym śródtytule: „Udział banków spada. W ich miejsce wchodzą pieniądze z funduszu”.

WIB zapewnił money.pl, że neutralność materiałów to dla niego jeden z podstawowych standardów: ogranicza udział przedstawicieli sektora w tworzeniu treści, poddaje je recenzjom naukowym i dydaktycznym, a ostateczną wersję zatwierdza ministerstwo. 

Ten sam wzór obok: fundacja powołana przez WIB

To nie jedyny taki przypadek. W 2026 r. ministerstwo przyznało poza konkursem 584 000 zł Fundacji na rzecz Standardów Doradztwa Finansowego, czyli EFPA Polska. Według historii zamieszczonej na stronie WIB to właśnie instytut tę fundację powołał. To odrębny beneficjent, więc tej kwoty nie doliczamy do dotacji dla WIB.

Pieniądze mają rozwinąć „Program Zdrowia Finansowego” — EFPA zapowiada m.in. 1000 indywidualnych konsultacji. Partnerem strategicznym i merytorycznym programu fundacja ogłosiła jeden z dużych banków, a według prezeski EFPA Polska, która mówiła o tym w wywiadzie dla Analizy.pl, program jest finansowany po połowie: z funduszu i przez tego partnera. Sam w sobie ten przypadek nie dowodzi nieprawidłowości. Pokazuje jednak wzór: publiczne pieniądze na edukację finansową i sektor bankowy przy jednym stole.

Reguły pilnują reklam, nie powiązań z bankami

Największa dotacja — 11 674 539,35 zł — obejmuje pracę od kwietnia 2026 r. do końca czerwca 2029 r.: utrzymanie i rozwój platformy, materiały edukacyjne, promocję i ewaluację. Sam serwis i infrastrukturę zapewnia Centrum Informatyki Resortu Finansów, a platforma ma działać w domenie gov.pl. Pod państwowym adresem Polacy będą więc czytać treści, które zatwierdza ministerstwo, ale przygotowuje fundacja wyrosła z sektora bankowego. WIB poinformował money.pl, że przekazał już resortowi pakiet startowy: 40 artykułów, 32 filmy, 24 infografiki, dwa podcasty i dziesięć kalkulatorów. Platforma nie jest jeszcze publicznie dostępna.

W obu dużych konkursach — na platformę i na materiały dla szkół — złożono po cztery oferty i każdą komisja oceniła pozytywnie. Regulaminy przewidywały jednak jednego wykonawcę i oba razy wybrano WIB. Opublikowane rozstrzygnięcia wskazują zwycięzcę i kwotę, ale nie pokazują punktacji poszczególnych ofert. To, że wszystkie oferty oceniono pozytywnie, nie znaczy, że były równie dobre. Właśnie dlatego punkty powinny być jawne.

Formalne zabezpieczenia istnieją. Wytyczne do platformy zakazują treści reklamowych, zwłaszcza dotyczących produktów finansowych i podmiotów, które je oferują. Regulamin wymaga, by całe zadanie realizować przejrzyście, bezstronnie i bez konfliktu interesów. Osoby, których wizerunek trafi do materiałów, nie mogą w tym czasie występować w reklamach np. kredytów czy lokat.

Wśród warunków udziału w konkursie nie ma jednak żadnego kryterium dotyczącego powiązań oferenta z sektorem finansowym. Twarz z filmu edukacyjnego nie może reklamować lokaty. Organizacja, której Zgromadzenie Fundatorów tworzą przedstawiciele banków, może prowadzić całą platformę. Jak wymogi bezstronności działają w praktyce — o to zapytaliśmy resort wprost.

Dlaczego mówimy o „zwrocie” kary

Nikt nie przelewa bankom pieniędzy z kar z powrotem na rachunki — i tego nie twierdzimy. Dokumenty pokazują dotacje dla fundacji powiązanej z sektorem, a nie zwrot konkretnych kar konkretnym bankom. Dlatego „zwrot” piszemy w cudzysłowie: to mechanizm, który działa okrężną drogą — przez fundację. Widzimy trzy kanały.

• Pieniądze. Kara miała uszczuplić sektor. Tymczasem środki z kar stają się coraz ważniejszym źródłem utrzymania organizacji, którą ten sektor powołał i której Zgromadzenie Fundatorów nadal tworzą jego przedstawiciele. Udział pieniędzy od banków w jej budżecie maleje, bo zastępują je pieniądze z funduszu.

• Wpływ. Organizacja, która wyrosła z sektora bankowego, przygotowuje treści dla państwowej platformy edukacji finansowej i materiały dla szkół — także o kredytach. Poza konkursem fundusz dofinansował też projekt „Bakcyl”, czyli „Bankowcy dla Edukacji Finansowej Dzieci i Młodzieży”, w którym lekcje dla uczniów prowadzą wolontariusze — pracownicy banków. Sektor, który płaci kary, również za to, jak traktuje Klientów, zyskuje rolę ich nauczyciela. Z pieczątką ministerstwa.

• Wizerunek. Kara ma boleć i odstraszać. Gdy jej część wraca do otoczenia sektora jako dotacja na edukację, przestaje być wyłącznie sankcją. Staje się inwestycją w zasięg i reputację.

Nie oceniamy treści platformy, której nikt jeszcze nie widział. Oceniamy konstrukcję. Deklaracje o neutralności przyjmujemy do wiadomości, ale konfliktu interesów nie usuwa się deklaracją. Usuwa się go regułą: pieniądze z kar dla sektora finansowego nie powinny trafiać do organizacji, które ten sektor założył i współfinansuje.

Błędne koło w sześciu krokach

• Instytucja finansowa narusza przepisy — często kosztem konsumentów.

• KNF albo Prezes UOKiK nakłada karę pieniężną.

• Część pieniędzy z kar zasila Fundusz Edukacji Finansowej.

• Minister przyznaje z funduszu dotacje — w konkursach i poza nimi — także fundacji powołanej z inicjatywy ZBP i banków.

• Ta fundacja uczy Polaków finansów, w tym kredytów, a udział pieniędzy od banków w jej budżecie maleje.

• Konsument, którego prawa naruszono, nie dostaje z kary nic i o swoje pieniądze nadal walczy sam.

Im więcej kar płaci sektor, tym większa pula w funduszu — także dla organizacji tego sektora. Dlatego mówimy o błędnym kole. A żenada? Polega na tym, że państwo jedną ręką karze sektor finansowy, a drugą finansuje organizację, którą ten sektor powołał.

To nie jest problem jednej ekipy. Tryb pozakonkursowy wprowadzono w 2023 r., a korzysta z niego obecne kierownictwo resortu. Problemem jest ustawa, która — jak pokazuje ta historia — nie chroni funduszu przed konfliktem interesów.

Edukacja finansowa ma chronić konsumenta, nie kredytodawcę

Edukacja finansowa jest potrzebna — tu nie ma sporu. Spór dotyczy tego, kto uczy i czego. Dyrektywa (UE) 2023/2225, tzw. CCD2, którą Polska wdraża nową ustawą o kredycie konsumenckim, w art. 34 zobowiązuje państwa do wspierania edukacji konsumentów w zakresie odpowiedzialnego zadłużania się. Nakłada też obowiązek: projektując takie działania, państwo konsultuje się z interesariuszami, w tym z organizacjami konsumenckimi, i upowszechnia informację o pomocy, jaką konsumentom dają organizacje konsumenckie oraz organy krajowe. Unijny termin stosowania nowych przepisów to 20 listopada 2026 r.

Prawdziwa edukacja finansowa to nie tylko budżet domowy i procent składany. To także wiedza, jak bronić się przed bankiem: czym jest sankcja kredytu darmowego, kiedy klauzula w umowie jest niedozwolona, co z wyroków TSUE wynika dla kredytobiorcy, jak napisać reklamację i kiedy iść do Sądu. Trudno oczekiwać, że tę lekcję z pełnym zaangażowaniem poprowadzi organizacja współfinansowana przez sektor, z którym konsumenci takie spory wygrywają.

Czego ma uczyć państwowa platforma? Sprawdziliśmy wytyczne

Wytyczne Ministerstwa Finansów do platformy przewidują m.in. tematy: spór z bankiem, ochrona konsumenta finansowego oraz pozasądowe i sądowe metody rozwiązywania sporów na gruncie umowy kredytowej. To dobry kierunek.

W wykazie tematów nie ma jednak wprost klauzul niedozwolonych, orzecznictwa TSUE, kredytów frankowych ani sankcji kredytu darmowego — czyli wiedzy, dzięki której konsumenci realnie odzyskują od banków pieniądze. WIBOR pojawia się w wytycznych tylko jako jedno z podstawowych pojęć kredytu hipotecznego, obok LTV, RRSO i marży.

Katalog jest otwarty — wykonawca może tematy modyfikować i dodawać. Brak w wykazie nie przesądza więc, że tych treści zabraknie. Nie daje też gwarancji, że się pojawią. A zakaz reklamy to nie to samo co niezależność: materiał może nie wymieniać żadnego banku, a mimo to pomijać wszystko, co dla banków niewygodne.

Pytamy Ministerstwo Finansów

Nie poprzestajemy na komentarzu. Fundacja Na Rzecz Ochrony Konsumentów Życie Bez Kredytu wystąpiła już do Ministerstwa Finansów z zapytaniem. Chcemy zobaczyć to, czego opublikowane dokumenty nie pokazują:

• Punktację ofert, protokoły komisji konkursowych i uzasadnienie wyboru WIB.

• Umowy, harmonogramy wypłat i rozliczenia wszystkich czterech dotacji.

• Uzasadnienia zastosowania trybu pozakonkursowego.

• Materiały przekazane przez WIB, nazwiska recenzentów i procedurę kontroli konfliktu interesów.

• Informację, jak platforma będzie uczyć konsumentów rozpoznawania nieuczciwych warunków umów i dochodzenia roszczeń przeciw bankom.

Prawo dostępu do informacji o działaniach władz publicznych wynika z art. 61 Konstytucji i ustawy o dostępie do informacji publicznej. Gdy resort odpowie, zaktualizujemy ten tekst.

Stanowisko naszej Fundacji: 5 zmian, które przerwą błędne koło

Popieramy wysokie kary dla instytucji finansowych. Właśnie dlatego nie zgadzamy się, by pieniądze z kar trafiały do organizacji, które ten sektor powołał. Fundacja Na Rzecz Ochrony Konsumentów Życie Bez Kredytu postuluje:

• Zakaz konfliktu interesów. Dotacji z FEF — w konkursach i poza nimi — nie powinny otrzymywać podmioty założone przez instytucje finansowe lub ich organizacje, nadzorowane przez ich przedstawicieli albo istotnie przez nie finansowane, np. powyżej 10 proc. przychodów w ostatnich trzech latach. Ten warunek powinien trafić do każdego regulaminu konkursu.

• Pełna jawność. Lista beneficjentów, kwoty przyznane i wypłacone, tryb przyznania każdej dotacji oraz punktacja wszystkich ofert z protokołami komisji — publikowane z urzędu i na bieżąco, bez czekania na wniosek o informację publiczną.

• Koniec dotacji „w uzasadnionych przypadkach”. Tryb pozakonkursowy z art. 43ha ust. 2 trzeba uchylić albo zastąpić zamkniętym katalogiem przesłanek i obowiązkiem publicznego uzasadnienia każdej decyzji.

• Konsumenci przy stole. Wdrażając CCD2, ustawodawca powinien zagwarantować organizacjom konsumenckim realny udział w projektowaniu edukacji finansowej. Izby zrzeszające instytucje finansowe — które, jak przypomina money.pl, mogą z głosem doradczym uczestniczyć w posiedzeniach Rady Edukacji Finansowej — nie powinny brać udziału w opiniowaniu wniosków o dotacje.

• Edukacja o prawach, nie o produktach. Programy finansowane z kar powinny w pierwszej kolejności uczyć, jak dochodzić swoich praw: reklamacja, Rzecznik Finansowy, sankcja kredytu darmowego, niedozwolone klauzule, orzecznictwo TSUE, droga sądowa. Te tematy powinny trafić do wytycznych platformy wprost, a nie zależeć od uznania wykonawcy.

 FAQ — najczęściej zadawane pytania

Czy kara UOKiK albo KNF dla banku oznacza zwrot pieniędzy dla mnie?

Nie. Kara pieniężna trafia do państwa, a część kar nakładanych na instytucje finansowe — do Funduszu Edukacji Finansowej. Zwrot w ramach postępowania UOKiK jest możliwy tylko wtedy, gdy decyzja przewiduje rekompensatę dla Klientów, i tylko w jej granicach. Pełne roszczenie — np. zwrot odsetek i innych kosztów kredytu przy SKD albo rozliczenie nieważnej umowy — dochodzisz sam: reklamacją, wnioskiem do Rzecznika Finansowego, a gdy bank odmawia, przed Sądem.

Czym jest Fundusz Edukacji Finansowej?

To państwowy fundusz, którym dysponuje minister finansów. Jego przychody to przede wszystkim kary pieniężne nakładane na instytucje rynku finansowego (art. 43g ustawy o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej). Środki finansują edukację finansową — kampanie, programy, narzędzia i badania. Wnioski o dotacje opiniuje Rada Edukacji Finansowej.

Ile pieniędzy z funduszu dostała fundacja powołana przez banki?

Przyznano jej 14 582 010,05 zł w czterech dotacjach z lat 2024–2026 — każdą z kwot potwierdzają dokumenty Ministerstwa Finansów. To kwota przyznana, nie wypłacona: według money.pl na konta fundacji wpłynęło dotąd ok. 5,5 mln zł, a resztę resort ma przekazywać w kolejnych latach. Najwięcej, 11 674 539,35 zł, dotyczy platformy edukacji finansowej na lata 2026–2029.

Czy przyznanie tych dotacji było zgodne z prawem?

Dostępne dokumenty nie przesądzają o bezprawności. Dwie dotacje, łącznie 583 720,70 zł, przyznano poza konkursem na podstawie art. 43ha ust. 2 ustawy, który dopuszcza to „w uzasadnionych przypadkach” — sam brak konkursu nie oznacza więc naruszenia prawa. Problemem jest konstrukcja przepisów i brak jawności: opublikowane rozstrzygnięcia nie pokazują punktacji ofert ani uzasadnienia wyboru. Dlatego nasza Fundacja wystąpiła do MF o dokumenty i postuluje zmianę ustawy.

Czego państwowa platforma ma uczyć o sporach z bankami?

Wytyczne MF przewidują m.in. spór z bankiem, ochronę konsumenta finansowego oraz pozasądowe i sądowe metody rozwiązywania sporów na gruncie umowy kredytowej. Nie wymieniają jednak wprost klauzul niedozwolonych, orzecznictwa TSUE, kredytów frankowych ani sankcji kredytu darmowego. Katalog tematów jest otwarty, więc można je dodać — nasza Fundacja zapytała resort, czy i jak to zrobi.

Czy odzyskam pieniądze od banku, jeśli kredyt jest już spłacony?

W wielu przypadkach tak. Spłata kredytu frankowego nie zamyka drogi do unieważnienia umowy i rozliczenia z bankiem. Z sankcji kredytu darmowego skorzystasz w ciągu roku od wykonania umowy kredytu konsumenckiego — czyli także po jego spłacie. Termin biegnie, dlatego umowę warto sprawdzić od razu.