Wyrok TSUE C-767/24 – wzmocnienie ochrony procesowej konsumenta

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-767/24 stanowi ważne rozstrzygnięcie w zakresie relacji pomiędzy zarzutem przedawnienia a instytucją potrącenia w sporach konsumenckich. Trybunał rozstrzygnął wieloletni spór interpretacyjny obecny w orzecznictwie krajowym, który dotyczył skutków złożenia przez konsumenta oświadczenia o potrąceniu własnej wierzytelności z wierzytelnością banku.

Przez lata część sądów przyjmowała, że samo złożenie oświadczenia o potrąceniu może być traktowane jako dorozumiane uznanie roszczenia banku, a w konsekwencji jako rezygnacja z możliwości podniesienia zarzutu przedawnienia. TSUE jednoznacznie odrzucił taką wykładnię, wskazując, że jest ona sprzeczna z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności prawa Unii.

Trybunał podkreślił, że zrzeczenie się tak istotnego uprawnienia jak zarzut przedawnienia nie może być domniemywane, a tym bardziej wywodzone z czynności podejmowanych przez konsumenta w ramach obrony procesowej. W ocenie TSUE konsument musi mieć możliwość korzystania z dostępnych mu środków ochrony bez obawy, że użycie jednego z nich automatycznie pozbawi go innego.

W konsekwencji wyrok C-767/24 wymusza zmianę dotychczasowej praktyki orzeczniczej sądów krajowych i wzmacnia pozycję procesową konsumentów, eliminując ryzyko utraty zarzutu przedawnienia wyłącznie z powodu złożenia oświadczenia o potrąceniu.

Dlaczego potrącenie może być ryzykowne? Skutek procesowy to nie skutek materialny

Choć wyrok TSUE C-767/24 bez wątpienia stanowi istotne wzmocnienie ochrony procesowej konsumentów, jego praktyczne skutki nie są tak jednoznaczne, jak sugerują niektóre komentarze rynkowe. Trybunał rozstrzygnął bowiem wyłącznie problem procesowy, nie ingerując w materialnoprawne skutki potrącenia wynikające z prawa krajowego. Na tę fundamentalną różnicę zwraca uwagę adw. Wiktor Budzewski, wskazując, że:

„Oddalenie powództwa banku w sądzie (skutek procesowy) nie niweczy faktu, że w sferze materialnej roszczenie konsumenta mogło już wygasnąć wskutek jego własnego oświadczenia o potrąceniu.”

Instytucja potrącenia, uregulowana w Kodeksie cywilnym, wywołuje bowiem skutki materialnoprawne niezależnie od tego, jak zakończy się spór z powództwa banku. Złożenie oświadczenia o potrąceniu prowadzi do umorzenia wzajemnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej, często z mocą wsteczną. Oznacza to, że nawet w sytuacji, gdy sąd oddali roszczenie banku z powodu przedawnienia, skutki materialnoprawne potrącenia mogą pozostać w mocy.

W praktyce prowadzi to do zjawiska, które adw. Budzewski określa mianem „pyrrusowego zwycięstwa”: konsument wygrywa spór sądowy, lecz jednocześnie traci możliwość odzyskania całości lub części nadpłaconych środków, a także należnych odsetek. A należy podkreślić, że te odsetki dla dużych kredytów często wynoszą aż 200, a nawet 300 tysięcy złotych. Wyrok TSUE nie

eliminuje bowiem działania art. 499 i 502 k.c., które pozwalają na potrącenie również wierzytelności przedawnionych, o ile stan potrącalności powstał wcześniej.

Z tego względu – co wyraźnie podkreślano podczas grudniowego webinaru Życie Bez Kredytu – potrącenie nie może być traktowane jako automatyczny element strategii procesowej. Każdorazowo wymaga ono indywidualnej analizy sytuacji prawnej i ekonomicznej konsumenta. Ochrona zapewniona przez TSUE ma realne znaczenie tylko wtedy, gdy decyzje procesowe są podejmowane świadomie, najlepiej z pomocą doświadczonych w sprawach frankowych pełnomocników, a nie w oparciu o hurraoptymistyczne schematy.

Polecamy artykuł adw. Wiktora Budzewskiego: Skutki wyroku TSUE C-767/24 – potrącenie przedawnionego roszczenia – pyrrusowe zwycięstwo?

WIBOR pod lupą TSUE – cztery sprawy, które mogą zmienić rynek kredytów złotowych

Webinar Życie Bez Kredytu wyraźnie pokazał, że europejska kontrola standardów ochrony konsumenta nie kończy się na sprawach frankowych. Coraz większą uwagę TSUE poświęca kredytom złotowym opartym o WIBOR, a skala wątpliwości prawnych wokół tego wskaźnika zaczyna mieć wymiar systemowy. Obecnie w Trybunale Sprawiedliwości UE toczą się cztery postępowania prejudycjalne dotyczące konstrukcji umów opartych o WIBOR.

Pytania zadane TSUE nie dotyczą detali technicznych, lecz fundamentów tych umów. Wprost kwestionowana jest przejrzystość mechanizmu ustalania WIBOR oraz to, czy przeciętny konsument był w stanie zrozumieć, w jaki sposób jego rata może się zmieniać.

„Pytania prejudycjalne pokazują poważne wątpliwości co do konstrukcji tych umów i realnego informowania konsumentów o ryzyku związanym z WIBOR” – podkreśliła adw. Marta Chęcińska. – „Szczególne znaczenie ma stanowisko Rzecznik Generalnej TSUE. Rzecznik TSUE potwierdziła, że klauzule o zmiennym oprocentowaniu mogą być oceniane jako nieuczciwe, jeżeli bank nie zapewnił konsumentowi pełnej i zrozumiałej informacji o ryzykach oraz sposobie ustalania WIBOR”.

Eksperci ŻBK zwrócili również uwagę na kluczowe rozróżnienie czasowe, które może mieć decydujące znaczenie dla przyszłych rozstrzygnięć. WIBOR sprzed 2018 roku funkcjonował poza reżimem unijnego rozporządzenia BMR i opierał się na dobrowolnych deklaracjach banków, bez realnej kontroli instytucji europejskich. Po 2018 roku wskaźnik został formalnie uregulowany, jednak sama regulacja nie rozwiązuje problemu przejrzystości wobec konsumenta.

Najważniejsze pytania, na które wkrótce odpowie TSUE, dotyczą m.in. tego, czy mechanizm fixingu bankowego nie prowadzi do powstania istotnej nierównowagi kontraktowej, czy brak jasnego i zrozumiałego wyjaśnienia zasad ustalania WIBOR spełnia wymóg transparentności wobec konsumenta oraz czy eliminacja klauzuli WIBOR z umowy może skutkować nieważnością całego stosunku kredytowego. To zapowiedź sporów, które – jak wskazywali Eksperci ŻBK – mogą mieć dla rynku kredytów złotowych znaczenie porównywalne do spraw frankowych.

Skarga kasacyjna – dlaczego 50 wygranych spraw ŻBK w SN ma znaczenie

Ostatnia część webinaru poświęcona była praktyce krajowej, a konkretnie mechanizmowi skargi kasacyjnej i roli Sądu Najwyższego w korygowaniu błędów sądów niższych instancji. Eksperci ŻBK podkreślali, że wokół Sądu Najwyższego narosło wiele mitów, a zrozumienie jego funkcji ma kluczowe znaczenie dla świadomego prowadzenia sporów z bankami.

„Skarga kasacyjna to nie jest trzecia instancja. To kontrola, czy sądy niższych instancji prawidłowo zastosowały prawo” – tłumaczy mec. Marta Chęcińska.

Sąd Najwyższy nie bada stanu faktycznego ani nie przelicza świadczeń stron. Jego zadaniem jest ocena, czy sądy apelacyjne właściwie zinterpretowały przepisy prawa krajowego i unijnego, w szczególności orzecznictwo TSUE. To właśnie na tym poziomie – jak pokazują statystyki ŻBK – banki najczęściej przegrywają spory o charakterze systemowym.

50 wygranych spraw Ekspertów ŻBK w Sądzie Najwyższym nie jest dziełem przypadku, lecz rezultatem konsekwentnej strategii procesowej opartej na precyzyjnym identyfikowaniu i wykazywaniu błędów prawnych popełnianych przez sądy niższych instancji. W szeregu rozpoznawanych spraw SN zajmował jednoznaczne stanowisko, potwierdzając zasadność argumentacji prezentowanej przez ŻBK. Eksperci społeczności wielokrotnie udowodnili, że powoływanie się przez bank na prawo zatrzymania nie może prowadzić do pozbawienia konsumenta należnych mu odsetek za opóźnienie.

Sąd Najwyższy stał się dziś kluczowym filtrem jakości orzecznictwa w sprawach bankowych. To tam europejskie standardy ochrony konsumenta są „tłumaczone” na język polskiej praktyki. Skuteczność ŻBK na tym etapie pokazuje, że wygrywanie z bankami nie polega na masowym składaniu pozwów, lecz na długofalowej, strategicznej pracy opartej na spójnej argumentacji prawnej.

Zachęcamy do obejrzenia pełnego zapisu webinaru: Wyrok TSUE C-767/24. WIBOR pod lupą TSUE. 50 wygranych spraw Ekspertów ŻBK w Sądzie Najwyższym, w którym szczegółowo omówiono zarówno europejskie standardy ochrony konsumentów, jak i ich praktyczne zastosowanie w realnych sporach z bankami.

Podsumowanie

• Wyrok TSUE C-767/24 realnie wzmacnia ochronę procesową – frankowicze przestają ponosić konsekwencje praktyki polegającej na utożsamianiu potrącenia z rezygnacją z zarzutu przedawnienia

• Ochrona wynikająca z wyroku TSUE C-767/24 nie eliminuje jednak ryzyk materialnoprawnych – potrącenie może prowadzić do „pyrrusowego zwycięstwa”, w którym konsument traci nadpłaty i odsetki sięgające nawet kilkuset tysięcy złotych

• WIBOR znajduje się pod coraz ostrzejszą kontrolą TSUE, a cztery pytania prejudycjalne mogą doprowadzić do rozstrzygnięć o znaczeniu systemowym, podobnym do spraw frankowych

• Skuteczność działań ŻBK w Sądzie Najwyższym potwierdza, że frankowicze wygrywają nie dzięki masowym schematom, lecz dzięki strategicznemu wykorzystaniu skargi kasacyjnej i konsekwentnemu egzekwowaniu standardów wynikających z orzecznictwa TSUE