TSUE dostrzegł mechanizm ukrytej przewagi banków

Przez wiele lat część instytucji finansowych argumentowała, że unieważnienie aneksu walutowego powinno automatycznie oznaczać powrót do pierwotnych warunków umowy. W teorii miało to przywracać stan sprzed zawarcia wadliwego dokumentu. W praktyce taki mechanizm często prowadził do nowych obciążeń po stronie kredytobiorcy. TSUE zauważył, że konsument nie może ponosić ekonomicznych konsekwencji działań banku, który wcześniej sam skonstruował nieuczciwy mechanizm kontraktowy.

Trybunał zwrócił uwagę na dwa szczególnie niebezpieczne skutki takiego automatyzmu. Pierwszy dotyczył ryzyka naliczenia wyższego oprocentowania opartego przykładowo o WIBOR, jeśli wcześniejsze warunki okazywały się mniej korzystne niż te wynikające z aneksu CHF. Drugi problem wiązał się z harmonogramem spłaty. W wielu przypadkach aneks wydłużał okres kredytowania i pozwalał kredytobiorcy utrzymać płynność finansową. Po jego unieważnieniu mogło dojść do gwałtownego skrócenia czasu spłaty i powstania natychmiastowej wymagalności części zobowiązania.

To rozstrzygnięcie ma znaczenie wykraczające daleko poza samą sprawę C-246/25 Hańczynek. TSUE konsekwentnie buduje linię orzeczniczą, zgodnie z którą sąd krajowy ma obowiązek analizować rzeczywisty efekt ekonomiczny dla konsumenta. Ochrona przewidziana w dyrektywie 93/13 nie może zostać sprowadzona do czysto technicznego usunięcia wadliwego zapisu, jeśli końcowy rezultat nadal premiuje bank.

Koniec automatycznego powrotu do starej umowy

Najistotniejszym elementem wyroku C-246/25 pozostaje odejście od koncepcji mechanicznego „odżywania” poprzednich warunków umowy. TSUE podkreślił, że sąd krajowy musi każdorazowo zbadać, czy taki powrót nie prowadzi do naruszenia interesów ekonomicznych konsumenta. To zasadnicza zmiana perspektywy. W centrum analizy nie znajduje się już sama konstrukcja prawna aneksu, lecz jego faktyczne skutki finansowe.

Dla wielu osób posiadających kredyty frankowe oznacza to realne wzmocnienie pozycji procesowej. Dotychczas banki próbowały wykorzystywać argument, że eliminacja wadliwego aneksu przywraca „pierwotną równowagę kontraktową”. TSUE jednoznacznie zakwestionował taki sposób rozumowania. Jeżeli rezultat prowadzi do pogorszenia sytuacji konsumenta, sąd powinien rozważyć dalej idące środki ochrony, w tym nawet unieważnienie całej umowy.

Frankowicze zyskują nowy argument procesowy

Orzeczenie C-246/25 wpisuje się w jednoznaczny kierunek europejskiego orzecznictwa: bank nie może osiągać żadnych korzyści wynikających z zastosowania klauzul abuzywnych. To pozornie oczywista zasada, jednak jej praktyczne znaczenie dla sporów sądowych jest ogromne. W wielu postępowaniach instytucje finansowe próbowały minimalizować skutki wadliwych zapisów w taki sposób, aby zachować ekonomiczne efekty zawartej umowy.

TSUE wyraźnie zaakcentował funkcję odstraszającą prawa konsumenckiego. Jeżeli przedsiębiorca nadal mógłby czerpać korzyści z nieuczciwego mechanizmu, cały system ochrony konsumenta utraciłby skuteczność. Z perspektywy procesowej oznacza to, że frankowicze uzyskują silny argument przeciwko próbom częściowego „ratowania” wadliwych konstrukcji umownych.

Szczególnie istotne mogą okazać się skutki wyroku dla spraw dotyczących aneksów zawieranych już po podpisaniu pierwotnej umowy kredytowej. Banki często przedstawiały takie dokumenty jako dowód świadomego zaakceptowania ryzyka przez klienta. TSUE przypomniał jednak, że nawet późniejszy aneks nie eliminuje obowiązku badania uczciwości warunków kontraktowych. Konsument nadal pozostaje stroną wymagającą szczególnej ochrony, zwłaszcza gdy negocjacyjna przewaga banku była oczywista.

Unieważnienie kredytu we frankach może stać się jeszcze częstszym rozwiązaniem

Wnioski płynące z wyroku Hańczynek mogą w praktyce zwiększyć liczbę spraw, w których sądy będą skłaniały się ku najdalej idącemu rozwiązaniu, czyli całkowitej nieważności umowy. Jeżeli eliminacja samego aneksu prowadziłaby do skutków niekorzystnych dla konsumenta, utrzymanie pozostałej części stosunku prawnego może okazać się niemożliwe lub sprzeczne z celem dyrektywy 93/13.

To szczególnie ważne w kontekście sporów dotyczących przedawnienia roszczeń oraz rozliczeń stron po zakończeniu umowy. Banki przez długi czas budowały strategię procesową wokół tezy, że nawet po stwierdzeniu abuzywności poszczególnych zapisów możliwe jest dalsze wykonywanie kontraktu na zmodyfikowanych zasadach. TSUE po raz kolejny ograniczył przestrzeń dla takich interpretacji.

Nie bez znaczenia pozostaje również wpływ tego wyroku na debatę wokół pojęcia ustawa frankowa. Kolejne orzeczenia europejskiego Trybunału pokazują, że problem kredytów walutowych nie sprowadza się wyłącznie do technicznych kwestii przeliczeniowych. W centrum znajduje się fundamentalne pytanie o granice odpowiedzialności banku za konstrukcję oferowanego produktu finansowego oraz o rzeczywistą równowagę pomiędzy profesjonalistą a konsumentem.

Pozew przeciwko bankowi wciąż jest jedyną racjonalną decyzją ekonomiczną

Jeszcze kilka lat temu wielu kredytobiorców traktowało spór sądowy z bankiem jako rozwiązanie ryzykowne i nieprzewidywalne. Obecnie sytuacja wygląda inaczej. Linia orzecznicza TSUE jest coraz bardziej konsekwentna, a sądy krajowe dysponują wyraźnymi wytycznymi dotyczącymi sposobu interpretacji prawa konsumenckiego. Wyrok C-246/25 dodatkowo wzmacnia przekonanie, że ochrona kredytobiorcy ma być skuteczna w wymiarze ekonomicznym, a nie wyłącznie symbolicznym.

W praktyce oznacza to, że pozew przeciwko bankowi przestaje być postrzegany wyłącznie jako narzędzie walki o unieważnienie pojedynczych zapisów umownych. Coraz częściej staje się instrumentem służącym przywróceniu rzeczywistej równowagi stron całego stosunku prawnego. Dla wielu kredytobiorców istotne znaczenie będzie miało także to, że sądy powinny obecnie znacznie dokładniej badać konsekwencje proponowanych przez bank rozwiązań ugodowych.

Wyrok TSUE w sprawie Hańczynek można odczytywać jako kolejny etap demontażu konstrukcji prawnych, które przez lata pozwalały instytucjom finansowym przerzucać ciężar ryzyka na klientów. Trybunał wyraźnie zaakcentował, że przedsiębiorca nie może czerpać korzyści z własnych nieuczciwych działań, nawet po usunięciu wadliwego elementu umowy. To sygnał o dużym znaczeniu zarówno dla sądów, jak i dla całego sektora bankowego.

Sentencja wyroku TSUE C-246/25 (Hańczynek)

Kluczowy fragment sentencji wyroku TSUE nie wyklucza samego przywrócenia pierwotnych warunków umowy po unieważnieniu aneksu CHF. Trybunał postawił jednak bardzo istotny warunek: taki mechanizm nie może prowadzić do pogorszenia sytuacji konsumenta ani pozwalać bankowi na zachowanie korzyści wynikających z zastosowania nieuczciwych postanowień.

TSUE wskazał wprost:

„[…] nie stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym ustalenie ze względu na istnienie nieuczciwych warunków nieważności aneksu do zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem umowy kredytu hipotecznego skutkuje przywróceniem pierwotnych warunków tej umowy, które aneks ten miał zastąpić tymi nieuczciwymi warunkami, pod warunkiem że zostaną należycie uwzględnione wynikające z takiego przywrócenia tych pierwotnych warunków negatywne konsekwencje dla tego konsumenta i korzyści dla tego przedsiębiorcy, tak aby zagwarantować, że przywrócenie wspomnianych pierwotnych warunków pozwoli na ustanowienie rzeczywistej równowagi między prawami i obowiązkami stron umowy, a tym samym na zapewnienie skutecznej ochrony konsumenta, bez podważenia przy tym osiągnięcia przyświecającego tej dyrektywie celu odstraszającego.”

To właśnie końcowa część sentencji ma największe znaczenie praktyczne. Trybunał zaakcentował bowiem, że sąd krajowy nie może ograniczyć się do formalnego „cofnięcia” skutków aneksu. Konieczna pozostaje analiza realnych skutków ekonomicznych dla kredytobiorcy. Jeżeli powrót do wcześniejszych warunków oznaczałby dla klienta dodatkowe obciążenia lub wzmacniał pozycję banku mimo wcześniejszego zastosowania klauzul abuzywnych, sąd powinien sięgnąć po rozwiązania zapewniające rzeczywistą ochronę konsumenta.

Podsumowanie

• TSUE potwierdził, że po unieważnieniu aneksu CHF sąd nie może automatycznie przywracać wcześniejszych warunków umowy bez analizy skutków ekonomicznych dla konsumenta

• Kredytobiorcy zyskali istotny argument procesowy przeciwko praktyce, w której bank zachowywał korzyści wynikające z zastosowania klauzul abuzywnych

• Wyrok C-246/25 wskazuje, że przywrócenie starej umowy może być niedopuszczalne, jeśli prowadzi do wyższych kosztów kredytu lub pogorszenia sytuacji klienta; TSUE zaakcentował konieczność zachowania rzeczywistej równowagi stron

• TSUE wyraźnie podkreślił odstraszający charakter ochrony konsumenckiej, co może zwiększyć znaczenie roszczeń obejmujących unieważnienie całej umowy kredytowej