Mechanizm manipulacji: zaniżenie kosztu odsetek w pierwotnej symulacji

Analiza dokumentów kredytowych pokazuje, że w wielu przypadkach harmonogram spłat nie był neutralną informacją finansową. Był raczej konstrukcją marketingową, której zadaniem było pokazanie kredytu w możliwie najbardziej korzystnym świetle.

Mechanizm ten opierał się na kilku powtarzalnych elementach. Jednym z nich było zaniżenie kosztu odsetek w pierwotnej symulacji. Banki przyjmowały do symulacji aktualny poziom wskaźnika WIBOR. W wielu okresach był to poziom historycznie niski, szczególnie w latach 2020-2021 poprzedzających gwałtowny wzrost stóp procentowych.

Na tej podstawie bank konstruował harmonogram spłat rozpisany nawet na 20 lub 30 lat. Dokument prezentował stabilną ratę, umiarkowany koszt odsetek oraz pozornie przewidywalny przebieg spłaty kredytu.

Problem polegał na tym, że był to model statyczny zastosowany do produktu dynamicznego. Kredyt hipoteczny oparty na zmiennej stopie procentowej reaguje na cykle gospodarcze, inflację i decyzje banków centralnych. Harmonogram tworzony przy jednym poziomie WIBOR nie mógł więc stanowić realistycznej projekcji kosztów na kilkadziesiąt lat.

W efekcie klient podejmował decyzję finansową na podstawie obrazu kredytu, który był znacząco bardziej optymistyczny niż realne scenariusze rynkowe.

Brak symulacji wzrostu stóp procentowych

Drugim elementem mechanizmu była selektywność informacji. W wielu przypadkach bank nie przedstawiał żadnych symulacji pokazujących, jak zmieni się rata kredytu przy wzroście stóp procentowych.

Kredytobiorcy nie otrzymywali informacji:

• jak wzrośnie rata przy podwyższeniu WIBOR o kilka punktów procentowych,

• jak wyglądały historyczne poziomy stóp procentowych,

• jak zmieni się całkowity koszt kredytu w scenariuszu wzrostowym,

• jaka może być maksymalna wysokość raty.

Tymczasem historyczne dane rynku finansowego pokazują, że WIBOR w przeszłości osiągał poziomy wielokrotnie wyższe niż te obowiązujące w okresie sprzedaży wielu kredytów.

Rzetelna prezentacja ryzyka powinna odnosić się do okresu odpowiadającego długości kredytu, czyli nawet 20–30 lat wstecz. Dopiero zestawienie aktualnej stopy z poziomami historycznymi pozwalało ocenić, jak bardzo może zmienić się koszt zobowiązania w długim horyzoncie czasu.

Bez takich informacji konsument nie był w stanie odpowiedzieć na najważniejsze pytanie finansowe:
jak zmieni się moja sytuacja ekonomiczna, gdy stopy procentowe wrócą do poziomów obserwowanych w poprzednich cyklach gospodarczych?

Iluzja „naturalnej zmienności”

W wielu umowach pojawiały się zapisy informujące o ryzyku stopy procentowej. Problem polegał jednak na tym, że miały one charakter czysto formalny.

Typowe sformułowania brzmiały:

• „oprocentowanie może ulec zmianie”,

• „w przypadku zmiany stopy referencyjnej WIBOR”,

• „ryzyko stopy procentowej ponosi kredytobiorca”.

Z prawnego punktu widzenia takie zdania spełniały funkcję informacyjną. Z ekonomicznego – nie przekazywały realnej wiedzy o skali ryzyka.

Nie pojawiały się bowiem kluczowe elementy:

• kwantyfikacja możliwego wzrostu raty,

• wskazanie historycznych poziomów stóp procentowych,

• przedstawienie wpływu zmian stóp na całkowity koszt kredytu.

Dla przeciętnego konsumenta była to więc informacja formalna, a nie realna analiza skutków ekonomicznych.

Ekonomiczne skutki „bezpiecznego harmonogramu”

Taki sposób prezentowania kredytu miał bardzo konkretne konsekwencje ekonomiczne.

Po pierwsze, harmonogram tworzył wrażenie, że kredyt złotowy jest produktem stabilnym i stosunkowo bezpiecznym. Rata wydawała się przewidywalna, a całkowity koszt kredytu – umiarkowany.

Po drugie, klient nie miał możliwości realistycznej oceny swojej zdolności finansowej w scenariuszu wzrostu stóp procentowych. Decyzja kredytowa była podejmowana przy założeniu warunków rynkowych, które mogły obowiązywać jedynie przez krótki fragment okresu kredytowania.

Po trzecie, w momencie gwałtownego wzrostu stóp procentowych wielu kredytobiorców znalazło się w zupełnie innej sytuacji finansowej niż ta, którą przewidywał pierwotny harmonogram.

W praktyce oznaczało to:

• gwałtowny wzrost rat,

• znaczący wzrost całkowitego kosztu kredytu,

• przekroczenie bezpiecznego poziomu obciążenia dochodu.

Dla części gospodarstw domowych oznaczało to realne ryzyko utraty płynności finansowej.

Naruszenie obowiązków informacyjnych banku

Z prawnego punktu widzenia kluczowe pytanie brzmi, czy konsument był w stanie zrozumieć ekonomiczne skutki zawieranej umowy.

Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE wskazuje jasno, że warunek umowny musi być przejrzysty nie tylko językowo, lecz także ekonomicznie. Konsument powinien móc ocenić konsekwencje finansowe umowy w długim okresie.

W przypadku kredytów opartych na WIBOR oznacza to między innymi konieczność:

• wyjaśnienia mechanizmu ustalania wskaźnika,

• przedstawienia jego historycznej zmienności,

• zaprezentowania scenariuszy wzrostu stóp procentowych,

• pokazania wpływu tych zmian na całkowity koszt kredytu.

Jeżeli informacje przekazywane klientowi nie pozwalały na taką ocenę, pojawia się pytanie o zgodność umowy z zasadami ochrony konsumenta.

Właśnie na tym tle coraz częściej pojawiają się sprawy, których przedmiotem jest pozew przeciwko bankowi dotyczący konstrukcji zmiennego oprocentowania WIBOR.

Model biznesowy: sprzedać produkt, nie ryzyko

Z dzisiejszej perspektywy widać wyraźną asymetrię informacji między bankiem a kredytobiorcą.

Bank:

• dysponował historycznymi danymi rynku finansowego,

• znał cykle zmian stóp procentowych,

• posiadał modele analityczne pozwalające ocenić ryzyko.

Konsument natomiast:

• widział jeden harmonogram spłaty,

• nie miał dostępu do modeli ryzyka,

• podejmował decyzję w oparciu o zaufanie do instytucji finansowej.

W praktyce oznaczało to przeniesienie niemal całego ryzyka stopy procentowej na klienta, przy jednoczesnym zachowaniu stabilnej marży przez bank.

Co to oznacza dla kredytobiorców – i jak mogą pomóc Eksperci Życie Bez Kredytu

Dziś harmonogram spłat coraz częściej staje się jednym z kluczowych dowodów w sprawach sądowych dotyczących kredytów opartych na WIBOR. Dokument ten pokazuje bowiem, jaki obraz ekonomiczny kredytu został przedstawiony konsumentowi w chwili podejmowania decyzji finansowej.

Jeżeli harmonogram nie pokazywał realnego ryzyka wzrostu stóp procentowych, pojawia się pytanie o przejrzystość konstrukcji umowy. W takich sytuacjach kredytobiorcy coraz częściej decydują się na pozew przeciwko bankowi, którego celem może być podważenie klauzuli zmiennego oprocentowania, a w niektórych sprawach nawet unieważnienie kredytu.

Każda umowa wymaga jednak indywidualnej analizy prawnej. Dlatego pierwszym krokiem powinna być szczegółowa weryfikacja dokumentów kredytowych przez specjalistów zajmujących się sporami z bankami.

Eksperci Życie Bez Kredytu pomagają ocenić, czy w danej sprawie istnieją podstawy do złożenia pozwu oraz jakie argumenty mogą mieć znaczenie w postępowaniu sądowym. Taka analiza pozwala określić realne szanse powodzenia sprawy jeszcze przed podjęciem decyzji o procesie.

Jeżeli zastanawiasz się, czy Twoja umowa kredytowa może być podstawą do pozwu o WIBOR, warto skonsultować swoją sytuację z Ekspertami ŻBK. Specjaliści przeanalizują dokumenty kredytowe, wyjaśnią możliwe scenariusze prawne i pomogą ustalić, czy Twoja sprawa ma szanse na wygraną w sądzie. Co istotne, model współpracy stosowany przez Życie Bez Kredytu pozwala w wielu przypadkach ograniczyć ryzyko finansowe związane z prowadzeniem procesu.

Sprawdź swój kredyt w kalkulatorze korzyści WIBOR i zobacz, ile możesz odzyskać.