TSUE C-471/24: WIBOR nie ma statusu nietykalnego fundamentu

Opinia Rzeczniczki TSUE w sprawie TSUE C-471/24 to mocny cios w narrację banków, które przez lata utrzymywały, że WIBOR jest nienaruszalnym fundamentem każdej umowy kredytowej. Rzeczniczka generalna Laila Medina podkreśliła, że dyrektywa 93/13/EWG ma pełne zastosowanie do klauzul odwołujących się do WIBOR. Oznacza to, że sąd krajowy nie tylko może, ale wręcz powinien badać, czy zapisy dotyczące oprocentowania są zgodne z prawem konsumenckim. Jeśli okaże się, że warunki zostały sformułowane w sposób nieprzejrzysty, mogą zostać wyeliminowane z umowy, a w konsekwencji prowadzić do unieważnienia kredytu.

 „Warunek umowny (…) przewidujący, że oprocentowanie mające zastosowanie do kredytu jest oprocentowaniem zmiennym opartym na wskaźniku referencyjnym WIBOR 6M, jest objęty zakresem stosowania [dyrektywy 93/13], jeżeli przepisy krajowe nie przewidują obowiązkowego stosowania tego wskaźnika i jego określonej stawki, niezależnie od wyboru dokonanego przez strony umowy” – czytamy w opinii Rzeczniczki TSUE”

W praktyce oznacza to, że banki nie mogą zasłaniać się polskimi ustawami czy unijnymi regulacjami, aby twierdzić, że były zobowiązane do stosowania akurat WIBOR. Jak Rzeczniczka TSUE zauważyła, żaden przepis prawa polskiego nie wydaje się narzucać obowiązku stosowania konkretnego wskaźnika referencyjnego ani jego stawki, w szczególności WIBOR 6M.

To fundamentalna zmiana perspektywy. Do tej pory banki argumentowały, że WIBOR jest naturalnym i jedynym punktem odniesienia. Tymczasem okazuje się, że miały swobodę wyboru – mogli stosować inne wskaźniki, jednak świadomie narzucili kredytobiorcom ten, który gwarantował im największą przewidywalność i zysk.

Przejrzystość czy iluzja? Banki pod lupą

Opinia Rzeczniczki TSUE uderza w samo sedno praktyk bankowych – w przejrzystość, a raczej jej pozory. Sędziowie z Luksemburga usłyszeli, że banki przedstawiały umowy w poprawnym, formalnie zrozumiałym języku, ale pozbawiały konsumentów realnej wiedzy o tym, co oznacza wskaźnik WIBOR i jakie są jego ekonomiczne konsekwencje. Rzeczniczka generalna podkreśliła, że wymóg przejrzystości nie kończy się na gramatyce. Konsument nie może być pozostawiony samemu sobie, by domyślać się, jak powstaje wskaźnik i jak wpłynie on na wysokość jego zobowiązania przez 20 czy 30 lat kredytowania

Jak wyraźnie zaznaczono w oficjalnym streszczeniu opinii Rzeczniczki TSUE:

„Niepełne ujawnienie konsumentowi elementów metody zastosowanej do wyznaczenia wskaźnika referencyjnego oraz głównych elementów powodujących wahania jego stawki, dające zniekształcony obraz charakteru wskaźnika, byłoby sprzeczne ze wspomnianym wymogiem sformułowania warunku umowy prostym i zrozumiałym językiem”

To stwierdzenie oznacza, że jeśli bank ograniczył się do lakonicznej wzmianki, np. że oprocentowanie „zależy od WIBOR 6M”, to działał sprzecznie z prawem unijnym. Konsument powinien otrzymać rzetelną informację: kto administruje wskaźnikiem, jakie czynniki wpływają na jego wysokość, w jaki sposób ustala się kwotowania i – co najważniejsze – jakie konsekwencje finansowe mogą wynikać z jego zmian.

Rzeczniczka TSUE odwołała się przy tym do wcześniejszego orzecznictwa, przypominając, że konsument musi być w stanie „oszacować całkowity koszt kredytu” oraz zrozumieć ryzyko, jakie na siebie przyjmuje. Bank, który tego nie zapewnił, nie spełnił wymogu przejrzystości, a jego klauzule oprocentowania mogą być uznane za niedozwolone.

Konsekwencje są jasne: jeżeli sąd stwierdzi, że kredytobiorca nie miał pełnej wiedzy o działaniu WIBOR, droga do uznania takich klauzul za abuzywne stoi otworem. A to z kolei otwiera możliwość nie tylko korekty naliczonych odsetek, lecz także całkowitego unieważnienia kredytu. Innymi słowy – pozorna przejrzystość staje się dla banków pułapką, w którą same się złapały.

WIBOR obróci się przeciw bankom?

Przez lata sektor bankowy w Polsce traktował WIBOR jak mur obronny, za którym można ukryć ryzyko kredytowe i zyski z marży. Banki powtarzały, że wskaźnik jest niekwestionowany, kontrolowany przez instytucje unijne i obowiązkowo stosowany w kredytach hipotecznych. Tymczasem sprawa TSUE C-471/24 pokazuje, że ten fundament jest kruchy. Sąd Okręgowy w Częstochowie, kierując pytania prejudycjalne, wskazał, że problem nie tkwi w samym istnieniu wskaźnika, ale w sposobie, w jaki banki wprowadziły go do umów – bez realnego poinformowania konsumenta o tym, czym jest i jakie konsekwencje niesie.

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie. Rzeczniczka TSUE potwierdziła, że konsument nie kwestionuje samej legalności wskaźnika, lecz fakt, iż banki przerzuciły całe ryzyko stopy procentowej na klienta, jednocześnie zachowując pełną kontrolę nad wyborem referencji i sposobem jej zastosowania. Innymi słowy – banki stworzyły pozór obiektywnego mechanizmu, podczas gdy w praktyce konsument podpisywał kontrakt, którego nie mógł świadomie ocenić.

Konsekwencje dla instytucji finansowych mogą być gigantyczne. Jeżeli sądy krajowe – powołując się na Opinię Rzeczniczki TSUE – uznają klauzule WIBOR za abuzywne, to na banki spadnie fala pozwów. Stawką będą nie tylko zwroty nadpłat wynikających z zawyżonych rat, ale również unieważnienie kredytu w całości. To oznacza rozliczenie umowy tak, jakby nigdy nie istniała: konsument oddaje kapitał, bank traci odsetki i przyszłe zyski.

Dla klientów to możliwość wyjścia z wieloletniego długu, dla banków – finansowe trzęsienie ziemi. Skala ryzyka jest trudna do przecenienia, bo WIBOR dotyczy około 98,5% wszystkich kredytów hipotecznych udzielanych w Polsce po 2013 roku. Oznacza to, że sprawa jednej umowy z Częstochowy może wywołać lawinę roszczeń na niespotykaną dotąd skalę.

Nie jest przesadą stwierdzenie, że sektor bankowy znalazł się w sytuacji kryzysowej. W obliczu argumentacji przedstawionej przez Rzeczniczkę TSUE strategia „udawania, że wszystko jest w porządku” przestała być możliwa. Banki, które dotąd opierały się na narracji o niepodważalności WIBOR, muszą zmierzyć się z faktem, że to właśnie ten wskaźnik – a raczej sposób jego narzucenia konsumentom – stał się źródłem największego konfliktu prawno-finansowego ostatnich lat.

Kredytobiorcy mają szansę – czas na działanie

Dla tysięcy polskich rodzin walczących z nieprzewidywalnymi ratami kredytów hipotecznych to moment przełomowy. WIBOR, dotychczas przedstawiany jako niepodważalne narzędzie banków, w świetle TSUE C-471/24 może stać się symbolem braku równowagi między stronami umowy i punktem wyjścia do realnej obrony konsumentów. Opinia Rzeczniczki TSUE nie pozostawia złudzeń – jeśli bank nie przekazał kredytobiorcy rzetelnych i pełnych informacji o działaniu wskaźnika, dopuścił się poważnego naruszenia prawa konsumenckiego

Dla kredytobiorców oznacza to zupełnie nową perspektywę. Mogą kwestionować klauzule narzucone im bez świadomości konsekwencji, a sądy mają prawo – i obowiązek – weryfikować, czy doszło do rażącej nierównowagi praw i obowiązków. Cytując opinię Rzeczniczki Mediny:

„W razie stwierdzenia braku przejrzystości spornego warunku umowy, możliwa będzie ocena jego potencjalnie nieuczciwego charakteru. (…) Sąd krajowy jest zobowiązany zweryfikować, czy przyjęcie zmiennej stopy oprocentowania opartej na WIBOR prowadzi do powstania znaczącej nierównowagi praw i obowiązków stron umowy, ze szkodą dla konsumenta”.

Każdy posiadacz kredytu opartego na WIBOR powinien uświadomić sobie, że milczenie oznacza zgodę na dalsze nadużycia. Tymczasem historia pokazuje, że gdy konsumenci wspólnie występują przeciw nieuczciwym praktykom, nawet największe instytucje muszą się cofnąć.

Podsumowanie

Sprawa TSUE C-471/24 ma potencjał stać się historycznym momentem w dziejach walki polskich kredytobiorców o sprawiedliwość. Banki, które przez lata monopolizowały narrację o rzekomej konieczności stosowania WIBOR, dziś stają w obliczu wyzwania, które może podważyć ich model biznesowy. Teraz piłka jest po stronie konsumentów i sądów.

Fundacja Życie Bez Kredytu stoi na straży interesów obywateli i wspiera w walce o uczciwe rozliczenia. Jeśli Twoja umowa kredytowa zawiera klauzule odwołujące się do WIBOR, nie zwlekaj – skontaktuj się z nami: fundacja@zyciebezkredytu.pl

Razem możemy sprawić, że unieważnienie kredytu przestanie być odległym marzeniem, a stanie się realnym orzeczeniem sądu. Ten moment to nie tylko szansa – to obowiązek obrony własnych praw i przyszłości swoich rodzin.