Abuzywne klauzule waloryzacyjne (indeksacja i denominacja) zawarte w umowach tzw. frankowych do tej pory skutkowały albo odfrankowaniem kredytu, albo, co jest ostatnio znaczenie częstszą praktyką, unieważnieniem umowy. Nadchodzący wyrok Izby Cywilnej zaplanowany na 25 marca rokuje, że już w wkrótce w zasadzie wszystkie kredyty indeksacyjne powinny być uznawane za nieważne od samego początku ich zawarcia.

Klauzule indeksacyjne w kredytach frankowych

Klauzula indeksacyjna to obok klauzuli denominacyjnej jedna z dwóch wariantów tzw. klauzul waloryzacyjnych zawieranych w umowach tzw. frankowych. Kredyty indeksowane w odróżnieniu od kredytów denominowanych miały zobowiązanie w umowie kredytu wyrażone w złotych polskich. Klauzula indeksacyjna stanowi podstawę do przeliczenia salda kredytu w dniu wypłaty na walutę franka szwajcarskiego według jednostronnie ustalonego przez bank kursu z tabeli. Wysokość rat w harmonogramie przy tego typu kredytach podawana jest w walucie obcej (CHF). Natomiast spłata dokonywana jest w złotówkach, co bank przelicza po kursie sprzedaży, również jednostronnie ustalonym przez bank.

Jeżeli umowa kredytu zawiera abuzywną klauzulę indeksacyjną, to kredytobiorca może na drodze sądowej skutecznie dochodzić unieważnienia zadłużenia wobec banku, a także żądać od banku zwrotu wszelkich należności wpłacanych z tytułu kredytu, czyli rat oraz innych opłat.

Dlaczego klauzule indeksacyjne są abuzywne?

Zawarte klauzule indeksacyjne stosowane przez banki w umowach kredytów waloryzowanych do CHF przyznawały bankom prawo do jednostronnego ustalania wysokości rat kapiałowo-odsetkowych poprzez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu kupna oraz sprzedaży franka szwajcarskiego. Jednostronnie ustalana była także wysokość tzw. spreadu (czyli różnicy między kursem sprzedaży i zakupu waluty obcej). Takie postanowienie narusza interesy kredytobiorcy i jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, a z tych względów stanowi klauzulę niedozwoloną (abuzywną).

Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 października 2011 r. (sygn. akt VI ACa 420/11).

Brak określenia w umowie sposobu ustalania kursów walutowych na potrzeby przeliczenia salda zadłużenia na walutę obcą oraz przeliczenia na złote kwoty wymaganej do spłaty kredytu w rażący sposób narusza interes konsumenta. Skoro umowy kredytu cechują się długim okresem trwania i ograniczoną możliwością jego wcześniejszej spłaty kredytem z innego banku to ustalenie prawidłowych zasad określania kursu waluty pozwoliłoby konsumentowi samodzielnie wyliczyć kurs waluty obcej. Ponieważ jednak klauzule I i II takich zasad nie zawierają konsument uzależniony jest całkowicie od decyzji Zarządu Banku, który ustali kursy w sposób znany wyłącznie jemu, zaś konsument nie ma żadnego wpływu na taką arbitralną decyzję, nie może w żaden sposób jej zweryfikować i może się jej jedynie podporządkować. 

Ponadto taka klauzula indeksacyjna jest sprzeczna z istotą umowy kredytu oraz rażąco narusza dobre obyczaje poprzez ukrycie w zawieranej umowie ryzykownego instrumentu finansowego. W dodatku sądy wielokrotnie już wykazywały, że banki, zawierając tego typu umowę, nie dopełniały obowiązku informowania konsumenta o ryzyku, który jest wymagany zgodnie z dyrektywami w sprawie rynków instrumentów finansowych (MIFID oraz MIFID II).

Unieważnienie klauzuli indeksacyjnej – skutki

Jeżeli klauzula indeksacyjna uznana była przez sąd za nieważną, to do tej pory umowy waloryzowane do franka były przez sąd albo odfrankowane, albo unieważnione. Należy tutaj podkreślić, że w ostatnich miesiącach znakomita większość spraw frankowych kończyła się unieważnieniem umowy kredytowej, a tylko w ok. 5% wszystkich przypadków sąd orzekał o tzw. odfrankowaniu.

W świetle nadchodzących wydarzeń, a mianowicie zbliżającego się orzeczenia Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, odsetek unieważnień w przypadku sporu o kredyt zawierający niedozwolone klauzule indeksacyjne najprawdopodobniej będzie jeszcze większy. Już orzecznictwo TSUE oraz sądów powszechnych niejednokrotnie stwierdzało, że abuzywne kredyty frankowe powinny być uznane za nieważne, a możliwość tzw. odfrankowania umowy powinna być dopuszczalna tylko w takich przypadkach, gdy z jakiś względów unieważnienie umowy kredytu jest niekorzystne dla kredytobiorcy.

Należy zauważyć, że konstrukcja kredytu indeksowanego nie pozwala na ustalanie wysokości zobowiązania we franku szwajcarskim, gdyż w kredycie indeksowanym jednoznacznie określone są takie elementy jak: kwota kredytu w złotych, oprocentowanie, czas trwania kredytu i ilość rat. Dlatego naszym zdaniem taka umowa po wyeliminowaniu klauzul niedozwolonych nie może dalej obowiązywać, czyli musi być uznana za niebyłą.

Należałoby przywołać m.in. ostatnie orzecznictwo Sądu Najwyższego z grudnia 2019 roku, w którym uznano, że klauzule indeksacyjne stanowią istotne postanowienia umowne – mówi adw. Wiktor Budzewski. – To ma znaczenie z tego względu, że umowa pozbawiona istotnych postanowień umownych jest nieważna. Nie możemy tutaj mówić o umowie, dlatego SN przywołał bardzo szczegółowe orzecznictwo TSUE, w których to orzeczeniach Trybunał Sprawiedliwości ocenił postanowienia określające charakter danego stosunku prawnego jako postanowienie główne. Czyli postanowieniem głównym będzie takie postanowienie i wszystkie te postanowienia, które de facto kształtują daną umowę. Oczywiście, przy kredycie indeksowanym głównymi postanowieniami umownymi będą postanowienia indeksacyjne, czyli przeliczenia kwoty wyrażonej w umowie ze złotówek na franka szwajcarskiego. Jeżeli te klauzule są bezskuteczne, to nie mówimy, oczywiście, o kredycie indeksowanym, gdyż taka umowa jest pozbawiona istotnego postanowienia umownego, a tym samym powinna być uznana za nieważną.

Niedozwolone klauzule indeksacyjne – przykłady

Kredyt mBank S.A.

Umowa z 2004 r. mPlan

§ 7 ust. 1 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy]
„mBank udziela Kredytobiorcy na jego wniosek Kredytu hipotecznego przeznaczonego na
cel określony w § 1 ust. 1 zwanego dalej Kredytem, w kwocie określonej w § 1 ust. 2,
waloryzowanego kursem kupna waluty w CHF wg tabeli kursowej BRE Banku S.A. z dnia i
godziny uruchomienia Kredytu/transzy Kredytu.

§ 12 ust. 5 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy]
„Raty kapitałowo-odsetkowe spłacane są w złotych po uprzednim ich przeliczeniu wg
kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej BRE Banku S.A. obowiązującego na dzień spłaty z
godziny 14:50.

Umowa z 2005 r. mPlan

§ 3 ust. 4 pkt 1) [klauzula skutkująca możliwością żądania zwrotu nadpłaconych kwot]
„Ubezpieczenie niskiego wkładu własnego Kredytu Tu EUROPA S.A. i tym samym
opłacenie składki ubezpieczenia na 60-miesieczny okres ubezpieczenia w wysokości X%
różnicy pomiędzy wymaganym wkładem własnym Kredytobiorcy, a wkładem wniesionym
faktycznie przez Kredytobiorcę, tj. X zł. Jeśli z upływem pełnych 60 miesięcy okresu
ubezpieczenia nie nastąpi całkowita spłata zadłużenia objętego ubezpieczeniem ani inne
zdarzenie kończące okres ubezpieczenia, Kredytobiorca zobowiązuje się do kontynuacji
ubezpieczenia i tym samym opłacenia składki ubezpieczeniowej wysokości X% d kwoty
niespłaconego brakującego wkładu własnego, przy czym łączny okres ubezpieczenia nie
może przekroczyć 120 miesięcy, licząc od miesiąca , w którym nastąpiła wypłata Kredytu.
Kredytobiorca upoważnia mBank do pobrania środków na opłacenie składki z tytułu
kontynuacji ubezpieczenia z rachunku wskazanego w § 6 bez odrębnej dyspozycji.”

§ 7 ust. 1 [klauzula skutkująca nieważnością całej umowy]
„mBank udziela Kredytobiorcy na jego wniosek Kredytu hipotecznego przeznaczonego na
cel określony w § 1 ust. 1 zwanego d